Suočavamo se sa rastom rizika od nove evropske recesije. Oporavak svjetske ekonomije se usporava, a efekti krize duga u eurozoni prijete da se preliju na dvije najveće evropske privrede (njemačku i francusku), a time i na ukupan evropski ekonomski sistem.
Nosioci ekonomske politike u Evropi su principijelno složni u ocjeni da je neophodno definisati mjere za ublažavanje ovih efekata na solventne privrede i sistemske banke, ali teško se dolazi do konkretnog, kredibilnog i dovoljno koordinisanog plana akcija. U ovim uslovima, komercijalna tržišta kapitala postaju "nervozna" što se odražava u rastućim troškovima suverenog, tj. državnog pozajmljivanja, čak i za zemlje koje nijesu u dubokoj dužničkoj krizi. Istovremeno, njemački izvoz, koji je vukao Evropu naprijed, se usporava, tekuće fiskalne mjere znače stezanje potrošnje od strane mnogih država, a problemi u bankarskom sektoru i pad povjerenja donose nedostupnije i skuplje kredite. Kako pitanje grčkog duga još nije riješeno, talas nesigurnosti se prenosi na velike evropske ekonomije.
Kreditni rejtinzi jednog broja evropskih država su sniženi, a, sa njim vezane, ocjene ekonomske perspektive su većinom negativne. Italijanske banke su prestale da kupuju obveznice vlastite države, a kao najvažnije pitanje se postavlja kako će Francuska, Španija, Belgija i druge države eurozone dokapitalizovati svoje banke. Čuju se komentari na tržištu da Evropa hoda na ivici i da se opet približava “2008.” godini. Od početka krize, države i centralne banke istrošile su instrumente za intervenciju - fiskalni prostor za kontracikličnu politiku i prostor za dalje sniženje kamatnih stopa - pa je manevarski prostor za nove intervencije, u slučaju novih privrednih udara, smanjen. Zato se mnogi analitičari pribojavaju potpunog kraha u 2012. godini. Ipak, ovo je, još uvijek, pesimistički scenario. Ali i u najboljem slučaju, evropska ekonomija će narednih godina stagnirati ili biti tek u veoma blagom rastu.
U kontekstu ovih negativnih kretanja u Evropi, za crnogorsku ekonomiju najvažniji kratkoročni prioritet je jačanje stabilnosti i kredibiliteta domaće ekonomske politike. Jačanje stabilnosti podrazumijeva smanjenje zavisnosti od inostranog finaniranja u javnom i bankarskom sektoru. Kako međunarodno tržište naredne godine može biti “zatvoreno” za finansiranje, važno je već sada planirati i obezbijediti alternativne izvore, po mogućnosti dugoročnije i uz povoljnije uslove. Ovim se smanjuju izdaci budžeta na spoljne kamate u odnosu na one koje bi se plaćale pri skupljem pozajmljivanju i time stvara prostor za prioritetna javna trošenja i investicije.
U fiskalnom dijelu, neophodno je nastaviti sa započetom konsolidacijom. Ovo podrazumijeva smanjenje državne potrošnje koja predstavlja (pre)veliki teret za privredu i građane. Fiskalna konsolidacija znači i povećanje poreskih prihoda, i to kroz: proširenje poreske baze; veće oporezivanje imovine i roba koje nijesu u funkciji stvaranja dohotka; stvaranje uslova za nove investicije i smanjenje sive ekonomije. Manja državna potrošnja i veći prihodi znače manji deficit i, posljedično, manju potrebu za zaduživanjima, a time i manju zavisnost od međunarodnog tržišta. Veći budžetski deficit značio bi obimnije i skuplje zaduživanje. Veći deficit donio bi i više nestabilnosti, nepovjerenja, rizičniji investicioni profil države, ali i veći teret dugova za naredne generacije. Veći deficit mogao bi značiti i smanjenje kredibiliteta i nemogućnost zaduživanja. Zato je osnovni fiskalni izazov za 2012. godinu smanjenje deficita i potrebe za zaduživanjem, uz nastavak ključnih, prioritetnih investicionih projekata.
U bankarskom sektoru potrebno je ojačati kapital banaka, zadržati visoku likvidnost i obezbijediti podršku “matičnih” inostranih banaka za “kćerke” banke koje posluju u Crnoj Gori. Važno je i restrukturirati (isčistiti) bilanse banaka i smanjiti “loše” kredite. Prije ili kasnije, teret pogrešnih odluka iz prošlosti mora se podnijeti, a kako bi se smanjila nesigurnost, odnosno finansijsko nepovjerenje i stvorili uslovi za novo kredititranje, poželjno je da se ovi procesi dese što prije. Istovremeno, Vlada i sudske institucije moraju stvoriti povoljniji sistemski ambijent za efikasno izvršenje ugovora i zaštitu vlasničkih prava i smanjenje problema interne finansijske nediscipline, odnosno neplaćanja u privatnom sektoru i lokalnim samoupravama.
U smanjenju zavisnosti od međunarodnog tržišta partneri Vladi i bankarskom sektoru mogu biti međunarodne finansijske institucije, u prvom redu Svjetska banka, Evropska investiciona banka, EBRD i MMF. Ove institucije prepoznaju Crnu Goru kao pozitivan primjer u regionu u primjeni kredibilne ekonomske politike i spremne su da pruže konkretnu podršku - finansijsku, tehničku i analitičku. Na primjer, Vlada je nedavno zaključila aranžman sa Svjetskom bankom kojim su obezbijeđena sredstva za direktnu budžetsku podršku pod povoljnim uslovima. Sa međunarodnim finansijskim institucijama dogovoren je i nastavak saradnje u realizaciji važnih infrastrukturnih projekata i sektorskih politka koje stvaraju uslove za ekonomski razvoj, posebno u uslovima značajnih budžetskih ogranicenja. Ove institucije su, takođe, spremne da podrže i bankarski sektor, kroz dokapitalizaciju i kreditnu podršku poslovnih banaka. To je posebno važno ukoliko banke budu suočene sa manjom podrškom svojih vlasnika.
Dakle, uz dobru pripremu i rezervni paket mjera ekonomske politike i podršku međunarodnih finansijskih institucija, možemo smanjiti zavisnost od nestabilnog međunarodnog tržišta i tako sačuvati stabilnost i naš ekonomski sistem, i u uslovima najvećih poremećaja. Da bismo nastavili da budemo kredibilni partneri koji dobijaju takvu podršku, moramo trajno voditi zdravu ekonomsku politiku. Vođenjem zdrave ekonomske politike, usmjerene na stabilnost i privredni rast i kvalitetne, prioritetne projekte, kao i stvaranjem povoljnijeg poslovnog ambijenta i smanjenjem sistemskih rizika, stvorićemo uslove i za dinamičniji dugoročni rast i razvoj. Ovo je preduslov i za poboljšanje životnog standarda svih građana Crne Gore.
dr Milorad Katnić,
ministar finansija