Govor predsjednika Vlade RCG Mila Đukanovića na 5. Ekonomskom forumu Sjeverne i Južne Evrope o aktuelnim dešavanjima u Istočnoj/Jugoistočnoj Evropi Vilnius (Litvanija), 12-14 septembar 2004. Poštovani predsjedavajući,Dame i gospodo,Zahvaljujem organizatorima ovog eminentnog skupa na pozivu da, kao predstavnik jedne male balkanske države, koja ima velike evropske ciljeve i nade, kažem nešto o situaciji i izazovima pred kojima se nalazi Crna Gora i Jugoistočna Evropa, na putu pune integracije u Evropsku Uniju i evroatlantske strukture. Budućnost zemalja Jugoistočne Evrope je, bez sumnje, u njihovoj evropeizaciji i suštinskom ujedinjenju sa Evropskom Unijom. Ne možemo govoriti o ujedinjenoj Evropi, ako ne vodimo računa što se dešava izvan granica EU. Iskustvo nas uči da se nestabilnost u jednom dijelu, brzo reflektuje na drugi. A, evropske integracije su, prije svega, pitanje mira, stabilnosti i prosperiteta za sve građane. Iz tih razloga, vizija ujedinjene Evrope podrazumijeva zajedničku odgovornost za njeno ostvarivanje, nezavisno od toga da li se radi o malim ili velikim zemljama, bogatim ili siromašnim, državama članicama ili kandidatima. Na tim osnovama EU je tokom posljednjih godina razvijala i jačala proaktivnu strategiju za demokratizaciju zemalja Jugoistočne Evrope i njihovu punu integraciju u EU. Ovaj strateški prioritet, EU je demonstrirala kroz procese pristupanja i proces stabilizacije i pridruživanja, kao evropski putokaz za sve zemlje regiona. Jugoistočna Evropa u cjelini je danas u boljem stanju nego što je to ikada bio slučaj u novijoj istoriji. Dosta toga je urađeno, a mnogo toga još predstoji. Bugarska i Rumunija bi trebalo da 2007. postanu punopravne članice EU. Rezultati koje postižu su značajni, ne samo za njihove narode, već i za nas- njihove susjede. Hrvatska, takođe, napreduje na evropskom putu, što je potvrđeno i nedavnim dobijanjem statusa kandidata za članstvo u EU. Ostale zemlje Zapadnog Balkana su u različitim fazama procesa pridruživanja Evropskoj Uniji. Makedonija je odmakla u sprovođenju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju, dok je Albanija u fazi njegovog zaključivanja. Očekivanja su da bi Bosna i Hercegovina uskoro mogla da otpočne pregovore o Sporazumu. Srbija i Crna Gora su, nažalost, sa aspekta ugovornih odnosa sa Evropskom Unijom, na repu evropskih integracija. Ovdje bih se, ukratko, osvrnuo na osnovne razloge za takvo stanje. Državna zajednica Srbija i Crna Gora je, uz snažan uticaj i svojevrsne garancije EU, konstituisana sa ciljem da ubrza proces evropskih integracija. Na što upućuju konkretni rezultati i dosadašnje iskustvo? Odsustvo pune saradnje sa Haškim tribunalom i nefunkcionalnost državne zajednice su osnovni razlozi zbog kojih je, od nastanka državne zajednice, blokiran njen proces pridruživanja EU. Dok se prvi uslov isključivo odnosi na Srbiju, drugi je povezan sa Crnom Gorom. To od početka potencira ključno pitanje: Koji je to okvir koji omogućava nesmetani proces reformi i evropski put i Crne Gore i Srbije? Evidentno, to nije državna zajednica. To mogu biti demokratska Srbija i demokratska Crna Gora, koje će prema EU napredovati saglasno svojim kapacitetima i, na temelju evropskih standarda i vrijednosti, reafirmisati i jačati svestrane veze i saradnju, koja je utemeljena kroz istoriju. Sa velikim ohrabrenjem i nadom očekujemo predstojeću konkretizaciju pristupa tzv. dvostrukog kolosjeka, koji su nedavno podržali ministri inostranih poslova Evropske Unije, na sastanku u Mastrihtu. Očekujemo da će se time izbjeći da, Crna Gora ili Srbija, zbog različitih sistema, mogućnosti i interesa, budu talac jedna druge, na njihovom evropskom putu. Uostalom, istorija evropskih integracija pokazuje da je Evropa uvijek uspijevala da se uspješno nosi sa sličnim situacijama, razboritim pribjegavanjem, aranžmanima i modelima koji omogućavaju da se dođe do kompromisa koji ne slabi njene esencijalne principe. Ovakva sposobnost bila je karakteristika ''Metoda Zajednice'' na osnovu koga je nastala sadašnja Evropska Unija. Takva vrijednost, koju je potvrdilo vrijeme, omogućavala je da proces evropskih integracija prevaziđe razne krize. Dakle, različite forme dublje integracije imaju dugu tradiciju u evoluciji EU, posebno u oblasti monetarne i socijalne politike, kao i pravosuđa i unutrašnjih poslova. Sve u svemu, ovakav vid diferencijacije nije vodio podjeli Evrope, već suprotno doprinosio je razvoju i konstruktivnom prevazilaženju problema, u interesu svih država članica. Ovaj koncept je posebno dobio na težini u svijetlu posljednjeg talasa proširenja Evropske Unije i prihvatanja da će grupe zemalja napredovati različitom brzinom. To je rezultat spoznaje da je teško očekivati da sve zemlje pojedinačno mogu ostvariti jednakim intenzitetom iste rezultate u svim oblastima EU. U principu, Crna Gora ne bi imala posebnih teškoća da ispuni uslove za članstvo u EU. Pri tome, svjesni smo da ima dosta zadataka koje treba da ostvarimo prije nego što bi mogli da se kvalifikujemo za punopravno članstvo u EU. Cijenimo da smo već aktivno angažovani u procesu njihovog rješavanja. Izgradili smo nove konture političkog i ekonomskog sistema, svjesni da je njegova puna transformacija i integracija u EU i evro-atlanske strukture kompleksan proces koji zahtijeva vrijeme. U tom kontekstu, ukazao bih na neke od rezultata koje smo ostvarili. Postigli smo veliki napredak na polju suzbijanja inflacije, nezaposlenosti i jačanja političke i makroekonomske stabilnosti. Potpuno smo posvećeni otvaranju svog tržišta prema susjedima i prema EU. Takođe, stalno smo angažovani na unapređenju investicione klime za sve investitore domaće i strane. Jer, kada pogledamo ekonomije zemalja koje su uspjele da privuku visok nivo i kvalitet direktnih stranih investicija, primjećujemo da to nijesu uradile kroz posebne podsticaje za strane investitore, već izgradnjom sistema koji uliva povjerenje dakle, kroz efikasan i pouzdan pravni sistem, pouzdanu, transparentnu i sposobnu javnu administraciju, partnerstvo javnog i privatnog sektora, razvoj ključne infrastrukture itd. Cilj nam je izgradnja sistema koji će moći nesmetano da funkcioniše u okviru tekućih regionalnih, evropskih i globalnih integracija i da se nosi sa pojačanom međunarodnom konkurencijom. Na planu integracije pojedinih zemalja regiona u strukture NATO-a, opet su Srbija i Crna Gora na začelju tog procesa. Na ovom primjeru se još drastičnije ogledaju slabosti državne zajednice. Crna Gora je bila spremna za Partnerstvo za mir na Samitu u Istanbulu. Nije primljena zbog nesaradnje Srbije sa Haškim tribunalom. Crna Gora ni najmanje nije participirala u tom problemu. To najilustrativnije govori o posljedicama aranžmana koji, u konkretnom slučaju, jednu od država članica stavlja u poziciju taoca. Jasno je da zato što smo prethodno prihvatili trogodišnji prelazni aranžman u funkcionisanju državne zajednice, moramo solidarno snositi dio odgovornosti. Međutim, postavlja se pitanje da li je za međunarodnu zajednicu važnija državna zajednica (privremena i neracionalna) ili da svaki dio Evrope- dakle i Crna Gora ulazi u integracije kada za to ispuni uslove. Sve ovo upućuje da je rješavanje preostalih otvorenih pitanja u regionu, preduslov za njegovu trajnu stabilnost. To je, prije svega Kosovo. Ne dijelim određena mišljenja koja potenciraju zavisnost rješavanja problema Kosova i pitanja odnosa Srbije i Crne Gore. Međutim, uvjeren sam da odlaganje njihovog rješavanja značajno usporava, ako ne i blokira, reformske procese i evropsku perspektivu, pojedinačno i regionalno. Posljednji talas proširenja EU se sa pravom označava kao prelomni istorijski korak i uspjeh. Međutim, proces ujedinjenja Evrope još uvijek nije kompletan. Važna i strateška odluka u ovom pravcu je već donijeta. Vizija ujedinjene Evrope je afirmisana i na Solunskom samitu. Ključno pitanje koje se sada postavlja jeste razvoj koherentne strategije koja će oblikovati sljedeću fazu proširenja, kombinujući otvorenost EU sa sadržajnom politikom dobrosusjedstva. Pritom, dalji razvoj saradnje u okviru politike dobrosusjedstva EU trebalo bi da uzme u obzir specifičnosti pojedinih regiona. Zbog toga je važno da se ova politika razvija u tijesnoj saradnji sa državama partnerima, kao i da ima odgovarajuću finansijsku potporu. Tim prije, što moramo da prevaziđemo i posebne hendikepe, naročito u ekonomiji, koji su u slučaju našeg regiona više od onoga što se uobičajeno determiniše istorijskim faktorima izvan naše vlastite kontrole. Dakle, istorijski uslovi, zaostavština komunizma, konflikata i dubokog ekonomskog zaostajanja, sami po sebi ograničavaju pojedinačan i zajednički kapacitet regiona i potenciraju važnost podrške, daleko veće od one koja je bila neophodna državama koje su pristupile EU. Jer, jedino kada građanima pružimo uvjerljive i opipljive dokaze evropske perspektive, možemo računati na njihovu punu podršku i aktivan odnos.Stoga, kada govorimo o evropskim perspektivama ovog regiona, bez namjere da relativizujem teret odgovornosti koji je u najvećem stepenu na nacionalnim vlastima, računamo i na snažniju socijalnu koheziju i ekonomski dinamizam EU prema ovom regionu. Aktuelni proces stvaranja zone slobodne trgovine u regionu Jugoistočne evrope, zajedno sa planiranom liberalizacijom u oblasti usluga, omogućiće da tržište od preko 55 miliona potrošača postane region realnih potencijala i ekonomskog razvoja. Ukidanje raznovrsnih ograničenja i što veći stepen harmonizacije unutar regiona vodiće većoj specijalizaciji, boljem korišćenju raspoloživih resursa, smanjenju troškova poslovanja i optimalnim efektima tzv. ekonomije obima. Integrisani region otvara prostor za privlačenje krupnih direktnih investicija, višestruko povećanje trgovinskih tokova unutar regiona, kao i inter-regionalno, što se potvrđuje kao suštinski elemenat ekonomskog razvoja. Kreiranje zone slobodne trgovine, međutim, potencira i značaj veće međunarodne podrške na obezbjeđivanju ostalih pretpostavki za punu valorizaciju ovih mogućnosti. To se posebno odnosi na podršku u pravcu smanjenja neprihvatljivo visokih stopa nezaposlenosti i niskih investicija u regionu. Svjedoci smo rezultata koje je EU ostvarila u razvoju siromašnijih regiona i zemalja, koristeći i mehanizam direktne pomoći u sklopu tzv. kohezionih i strukturalnih fondova EU. Takođe, to su i sanacija, modernizacija i razvoj transportne, energetske i telekomunikacione infrastrukture. U tom kontekstu, posebno ističem važnost međunarodne podrške za izgradnju Jadransko-jonske auto ceste. Pored toga, razvoj punog kapaciteta međusobne trgovine, investicija i saradnje, kako unutar regiona, tako i sa EU, ukazuje na važnost efikasnog menadžmenta spoljnih granica, da bi se izbjeglo da problemi vezano za fizičku infrastrukturu, migracije, carinske procedure, granične kontrole blokiraju ili usporavaju slobodan protok ljudi ili roba. Uvođenje šengen viza se, uglavnom, vidi kao nova linija podjela u Evropi. Pri tome, postoji puna svijest da je potrebno da radimo na ispunjavanju ključnih uslova da bi se obezbijedila fleksibilnija vizna politika EU. Na kraju, institucionalna saradnja regiona sa EU bi se mogla produbiti i kroz modele parcijalnog članstva u pojedinim oblastima evropske integracije. Takav primjer je upravo lansiran predlogom Ugovora o uspostavljanju zajedničkog tržišta energetike u Jugoistočnoj Evropi.U očekivanju da će današnji skup doprinijeti obogaćivanju zajedničke strategije ubrzanja procesa pridruživanja zemalja ovog regiona u evropske i evro-atlantske strukture, zahvaljujem na pažnji. Vilnius, 13. septembar 2004.
