Analiza konsolidovane javne potrošnje za drugi kvartal 2020. godine

JAVNE FINANSIJE

Nakon pozitivnih makroekonomskih kretanja u 2019. i početkom 2020. godine kao i uspješno sprovedene fiskalne konsolidacije, kojom je unaprijeđena fiskalna pozicija, Crna Gora se u martu mjesecu suočila sa pandemijom virusa COVID-19, koja je opredijelila ekonomska kretanja u dosadašnjem periodu godine.

U cilju ograničavanja negativnih posljedica pandemije po zdravlje stanovništva, Nacionalno koordinaciono tijelo za zarazne bolesti donijelo je niz naredbi, mjera i preporuka koje su omogućile stavljanje epidemije pod kontrolu. Sa druge strane, sprovođenje mjera usmjerenih na zaštitu zdravlja stanovništva, kao i prekid međunarodnog putničkog saobraćaja, uzrokovalo je značajno ograničenje ekonomske aktivnosti, a što je za posljedicu imalo i pad naplate prihoda budžeta. U isto vrijeme, potreba dodatnog finansiranja zdravstvenog sistema kao i implementacija mjera usmjerenih na pomoć privredi i građanima u suočavanju sa negativnim posljedicama pandemije uzrokovalo je potrebu preraspodjele unutar javne potrošnje kako bi se u uslovima značajnog pada prihoda obezbijedila likvidnost budžeta odnosno redovno servisiranje svih javnih funkcija države i paketa mjera pomoći privredi i građanima. U tom cilju, revidirani su planovi prihoda i rashoda kroz usvojeni Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o budžetu za 2020. godinu koji je donešen u junu mjesecu.

Kako bi se ograničili negativni efekti pandemije na privredu i građane, Vlada Crne Gore donijela je tri paketa mjera. Prvi paket mjera donešen 19. marta bio je interventnog karaktera, usmjeren na pružanje pomoći najugroženijim kategorijama stanovništva i stvaranje uslova za likvidnost privrede i Budžeta, a dominantno su ga karakterisale sljedeće mjere:

- isplata jednokratne pomoći najugroženijim kategorijama korisnika socijalnih davanja i penzionerima;

-             mogućnost odlaganja kreditnih obaveza prema Investiciono-razvojnom fondu, kao i mogućnost odlaganja obaveza po osnovu poreza na dohodak fizičkih lica i doprinosa za obavezno socijalno osiguranje, kao i obaveza po osnovu Zakona o reprogramu poreskih potraživanja;

- hitna kreditna podrška Investiciono-razvojnog fonda za one grane privrede koje su najteže pogođene usljed zabrane rada;

-         odlaganje svih nemandatornih rashoda od strane potrošačkih jedinica i privrednih društava u većinskom vlasništvu države kako bi se obezbijedila likvidnost Budžeta u periodu značajnog pada ekonomske aktivnosti i posljedično tome prihoda budžeta;

- održavanje kontinuiteta u izvođenju kapitalnih projekata kroz obezbijeđeno avansno plaćanje izvođačima radova i izvršiocima usluga angažovanim na ovim projektima.

Drugi paket mjera usvojen 24. aprila bio je usmjeren na stvaranje uslova za očuvanje radnih mjesta i brži oporavak ekonomije. U tom cilju mjere su kreirane u formi direktnog subvencionisanja zarada zaposlenih, pri čemu je visinu subvencija opredjeljivalo da je privrednim subjektima kao korisnicima subvencija obavljanje djelatnosti bilo: zabranjeno odnosno ograničeno, pri čemu su posebno targetirani turizam i poljoprivreda kao strateške grane ekonomije Crne Gore. Takođe, u cilju obezbjeđivanja likvidnosti privrede, u kontinuitetu je pružana finansijska podrška kroz povoljne kreditne linije Investicionog razvojnog fonda, kao i definisan ažurniji povraćaj PDV-a i produžavanje limita carinske garancije za odloženo plaćanje carinskog duga. Kao i u okviru prvog paketa mjera, isplaćena je jednokratna pomoć ugroženim kategorijama stanovništva koja se zbog negativnih posljedica epidemije nalazi u stanju socijalne potrebe, a koja nije bila obuhvaćena prvim setom mjera.

Treći paket mjera usvojen 23. jula sadrži kratkoročne i dugoročne mjere umjerene na oporavak privrede Crne Gore kroz diversifikaciju privrede i povećanje domaće proizvodnje. Prepoznate su ključne sektorske politike u saradnji sa privredom (IT sektor, turizam, poljoprivreda i industrija uključujući energetiku) i razrađene kroz novi koncept brzih prodora. Vrijednost trećeg paketa procijenjena je na nivo od preko 1,0 mlrd.€.

Javni prihodi u periodu januar – jun 2020. godine iznosili su  837,1 mil.€ ili 18,2% procijenjenog BDP-a (4.607,3 mil. €). U odnosu na planirane, prihodi su manji za 9,6 mil.€ ili 1,1%.  Poredeći sa uporednim periodom prethodne godine, naplata prihoda je manja za  94,2 mil. € ili 10,1%, uslijed pada ekonomske aktivnosti uzrokovane pandemijom virusa COVID-19.

Javna potrošnja u periodu januar – jun 2020. godine iznosila je  1.054,5 mil.€ ili 22,9% BDP-a, i manja je za 3,6 mil.€ ili 0,3% u odnosu na plan, dok je u odnosu na isti period prethodne godine veća za 84,5 mil.€ ili 8,7%, uslijed potrebe dodatnog finansiranja zdravstvenog sistema kao i implementacije mjera usmjerenih na pomoć privredi i građanima.

Polazeći od kretanja prihoda i rashoda, u periodu januar – jun 2020. godine, ostvaren je deficit javnih finansija u iznosu od  217,4 mil. € ili 4,7% BDP-a, što je za 5,9 mil.€ ili 2,8% više u odnosu na planirani.

BUDŽET CRNE GORE

Pad ekonomske aktivnosti izazvan pandemijom virusa COVID-19 negativno se odrazio i na naplatu gotovo svih kategorija prihoda budžeta u odnosu na prethodnu godinu, što je posebno vidljivo kod poreza na potrošnju. Na drugoj strani, sprovođenje socio-ekonomskih mjera, u cilju ublažavanja negativnih posljedica pandemije po građane i privredu, rezultiralo je većom potrošnjom u odnosu na isti period prethodne godine.

Izvorni prihodi budžeta u periodu januar – jun 2020. godine iznosili su 747,8 mil. € ili 16,2% procijenjenog BDP-a za 2020. godinu (4.607,3 mil. €), što je za 76,2 mil. € ili 9,3% manje u odnosu na isti period prethodne godine. U odnosu na revidirani plan shodno usvojenom Rebalansu budžeta, izvorni prihodi su veći za 3,2 mil.€ ili 0,4%.

Posmatrajući po strukturi, jedina kategorija tekućih prihoda koja bilježi rast u odnosu na isti period prethodne godine su prihodi od poreza na dobit pravnih lica koji su veći za 5,5 mil.€ ili 10,1%, a što je prevashodno rezultat snažne ekonomske aktivnosti u 2019. godini koja se odrazila na pozitivno poslovanje kompanija. I u odnosu na plan, prihodi od poreza na dobit bilježe rast od 1,9 mil.€ ili 3,3%.

Smanjenje stope doprinosa za obavezno zdravstveno osiguranje na teret poslodavca za 2 p.p. od 1. jula prethodne godine, odlaganje obaveza po osnovu poreza na dohodak fizičkih lica i doprinosa za obavezno socijalno osiguranje i obaveza po osnovu Zakona o reprogramu poreskih potraživanja, ukidanje tzv. „kriznog poreza“ na dohodak fizičkih od 1. janura tekuće godine, ali i pad zaposlenosti kao posljedice ograničene ekonomske aktivnosti usljed pandemije, uticali su na pad poreza i doprinosa na zarade. Međutim, taj pad je sa druge strane najvećim dijelom kompenzovan subvencioniranjem dijela zarada zaposlenih kroz drugi paket mjera, ali i blagim rastom zarada, usljed prije svega povećanja zarada zaposlenima u prosvjeti i zdravstvu.

Shodno navedenom, porezi i doprinosi na zarade kumulativno bilježe pad od 14,7 mil.€ ili 5,1% u odnosu na isti period prethodne godine. Sa druge strane, u odnosu na plan i prihodi od poreza na dohodak fizičkih lica i prihodi od doprinosa bilježe rast i to za 1,0 mil.€ ili 2,0% odnosno 3,7 mil.€ ili 1,7%.

Najveći pad naplate u odnosu na prethodnu godinu bilježi se kod poreza na potrošnju: PDV-a i akciza. Glavni razlog navedenom jeste ograničenje privredne aktivnosti uzrokovane sprovođenjem mjera usmjerenih na zaštitu zdravlja stanovništva, što je posljedično tome rezultiralo padom prometa u unutrašnjoj i spoljnoj trgovini. Pored navedenog, pad ovih kategorija prihoda u velikoj mjeri uslovljen je i značajnim padom prihoda od turizma, i to po osnovu manjeg broja dolazaka i ostvarenih noćenja stranih tursita koji u najvećoj mjeri opredjeljuju prihode od turizma.

Kao rezultat pomenutih kretanja, ali i ubrzanog povraćaja, kao jedne od mjera podrške privredi iz drugog paketa, prihodi od PDV-a u prvih šest mjeseci manji su za 44,5 mil.€ ili 14,7% u odnosu na isti period prethodne godine i za 4,9 mil.€ ili 1,9% u odnosu na plan. Prihodi od akciza takođe bilježe pad i to u iznosu od 1,8 mil.€ ili 1,9% u odnosu na isti period prošle godine, što je značajno niže u poređenju sa padom prihoda od PDV-a, a posljedica je veoma dobre naplate akciza u prva tri mjeseca. Posmatrano po strukturi sve kategorije akciznih proizvoda bilježe pad, osim akciza na duvan i duvanske proizvode i akciza na ugalj. Posmtrano u odnosu na plan, prihodi od akciza su neznatno veći.

Usljed mjera Vlade usmjerenih na smanjenje negativnih efekata uticaja korona virusa na privredu i građane, ali i naredbe o privremenom zatvaranju velikog broja preduzeća i organa uprave, kako je bilo i očekivano, prihodi po osnovu taksi i naknada su značajno niži u odnosu na isti period prethodne godine. Kategorija koja bilježi najveće negativno odstupanje su naknade od privređivanja igara na sreću koje su manje za 2,4 mil.€ ili 47,3%, a razlog je oslobađanje plaćanja fiksnog dijela naknade usljed privremenog zatvaranja, kao i pad prometa u ovoj djelatnosti. Prihodi od taksi i naknada su na nivou plana za šest mjeseci.

Izdaci budžeta u periodu januar – jun  2020. godine iznosili su 962,7 mil. € ili 20,9% BDP-a što je za 8,9 mil. € ili 0,9% manje u odnosu na planirane, a 74,7 mil.€ ili 8,4% više u odnosu na isti period prethodne godine.

U strukturi ukupnih izdataka budžeta, tekući izdaci ostvareni su na nivou od 420,8 mil.€ i na nivou su planiranih, dok su u odnosu na isti period prethodne godine veći za 23,8 mil.€ ili 6,0% i to prvenstveno usljed rasta bruto zarada za 12,2 mil.€ ili 5,1% kao rezultat povećanja zarada i jednokratnih davanja prosvjeti i zdravstvu.

Transferi za socijalnu zaštitu su manji u odnosu na plan za 3,0 mil.€ ili 1,1%, dok su u odnosu na isti period prethodne godine veći za 4,3 mil.€ ili 1,6% i to prevashodno kao rezultat mjera za ublažavanje negativnih posljedica pandemije po socijalno najugroženije kategorije stanovništva i penzionere i to kroz isplatu jednokratnih pomoći iz prvog i drugog paketa mjera.

Transferi institucijama, pojedinicima, nevladinom i javnom sektoru bilježe pad u odnosu na plan za 4,6 mil.€ ili 3,4%, dok su u odnosu na prethodnu godinu veći za 33,2 mil.€ ili 33,9% i to prevashodno kao rezultat povećanja finansiranja zdravstvenog sistema u uslovima pandemije.

Kapitalni izdaci realizovani su u iznosu od 84,5 mil. €, što je manje za 0,5 mil. € ili 0,6% od planiranih odnosno za 10,3 mil. € ili 10,9% manje u odnosu na prethodnu godinu. Manja realizacija u odnosu na prethodnu godinu, prevashodno je rezultat ograničavanja izvođenja radova na prioritetnoj dionici Autoputa, usljed pandemije.

Kategorija izdataka koja bilježi najveći rast je Rezerva, koja je veća za 34,4 mil.€ ili preko šest puta u odnosu na prošlu godinu i to kao rezultat sprovođenja paketa mjera pomoći privredi i građanima, pri čemu se najveći dio odnosi na subvencije zarada zaposlenih u cilju stvaranja uslova za očuvanje radnih mjesta.

Kretanje prihoda i rashoda u periodu januar – jun 2020. godine, opredijelilo je ostvarenje deficita centralnog budžeta u iznosu od 214,9 mil. € ili 4,7% BDP-a. U odnosu na planirani, deficit je manji za 12,1 mil. € ili 5,3%.

Kako bi pravovremeno obezbijedila sredstva za podršku likvidnosti budžeta i povećano finansiranje uslovljeno potrebom pomoći privredi i građanima u suočavanju sa negativnim posljedicama pandemije virusa COVID-19, Crna Gora se, u maju mjesecu tekuće godine, zadužila na inostranom tržištu po osnovu kreditnog aranžmana podržanog drugom garancijom Svjetske banke zasnovanoj na javnoj politici (PBG2) u iznosu od 250 mil. €. Pored navedenog, kako bi, usljed očekivanog pada prihoda od turizma, uzrokovanih pandemijom, obezbijedila nedostajuća sredstva za finansiranje budžeta, Crna Gora je, u junu mjesecu ove godine, zaključila kreditni aranžman sa Međunarodnim Monetarnim Fondom, u vrijednosti od oko 74 mil. €, kroz instrument brzog finansiranja.

LOKALNA SAMOUPRAVA

Izvorni prihodi budžeta jedinica lokalne samouprave u periodu januar-jun 2020. godine iznosili su 89,3 mil.€ i niži su u odnosu na ostvarenje u istom periodu 2019. za 18,0 mil.€, dok su u odnosu na planirane niži za 12,7 mil. €.

Epidemiološka situacija se značajno odrazila na ekonomske aktivnosti a shodno tome i na cjelokupne javne finansije što je, između ostalog, uticalo na smanjenje kako sopstvenih tako i ustupljenih prihoda lokalnih samouprava.

Iako su se zbog novonastale situacije suočile sa brojnim problemima, sve jedinice lokalne samouprave su, u skladu sa svojim mogućnostima, usvojile programe mjera za podršku građanima i privredi u cilju umanjenja negativnih posljedica izazvanih epidemijom COVID-19 virusa.

Izdaci budžeta lokalne samouprave  u pomenutom periodu 2020. godine iznosili su 91,9 mil. €, što je za 9,8 mil. € više u odnosu na isti period 2019. godine. U odnosu na plan izdaci su viši za 5,3 mil. €, prvenstveno zbog većeg izdvajanja za kapitalni budžet i transfera institucijama, pojedincima, nevladinom i javnom sektoru.

Za prvih šest mjeseci 2020. godine zabilježen je deficit lokalne samouprave u iznosu od 2,5 mil. €.

U prilogu: Analiza konsolidovane javne potrošnje za II kvartal 2020. godine.docx

   Analiza konsolidovane javne potrošnje za II kvartal 2020. godine.xlsx