Izvještaj o praćenju mediteranske voćne muve Ceratitis capitata

U sklopu realizacije programa ,,Izvještajno prognozni program: Ceratitis capitata (voćna muva)'' u periodu 13-16. avgusta 2025. izvršen je pregled Tephri klopki (sa trikomponentnim atraktantom Biolure) i Jackson klopki (sa atraktantom Trimedlure) u lokalitetima na Primorju u kojima se prati mediteranska voćna muva: Baošići, Bigovo, Đenovići, Bar (Čeliga) i Ulcinj (Štoj i Zoganje).

Pregledom klopki konstatovan je početak leta muve u lokalitetima Bigovo, Đenovići  i Bar

Imajući u vidu trenutne vremenske prilike, a naročito promjenu vremena tj. blagi pad temperature sa sporadičnim padavinama i sve veću raspoloživost plodova biljaka domaćina, u periodu koji slijedi može se očekivati povećanje brojnosti populacije u svim lokalitetima s obzirom na visoku brojnost koja se bilježi na Primorju u poslednje tri godine, a naročito u području Ulcinja i Bara.

Dodatno na Primorju C. capitata ima već ‘’uobičajeni model aktivnosti’’ tj. nakon niske početne brojnosti tokom avgusta u periodu koji dolazi njena brojnost povećava. Smokve su veoma dobri domaćini za početno, ljetnje, održavanje i umnožavanje populacije i već su duže vremena ,,na raspolaganju’’ i sukcesivno sazrijevaju (a tradicionalno se nikada ne prskaju), a najranije sorte mandarine će u relativno brzom narednom periodu početi da sazrijevaju, pa nadalje japanska jabuka, kasnije sorte mandarine, što sve, uz povoljnije vremenske prilike koje se mogu očekivati, čini da povećanje brojnosti populacije može biti veoma izvjesno. 

To podrazumijeva, od strane proizvođača i držaoca voćnih vrsta koje su domaćini C. capitata, kontinuirano uklanjanje i uništavanje spaljivanjem svih onih plodova na kojima se uoče bilo kakvi simptomi napada ili preuranjeno dozrijevanje. Sumnjivi plodovi se ne smiju zakopavati u zemlju niti bacati u kontejner!

Pored smokve koja je u većini lokaliteta u fazi punog zrenja i čije sve otpale, polu suve ili u bilo kom smislu izmijenjene plodove treba uništiti na neki od preporučenih načina, stalno praćenje toka sazrijevanja plodova domaćina ostalih voćnih vrsta koje će u narednom periodu ući u fazu sazrijevanja je neophodno od strane proizvođača i držaoca voćnih vrsta. Tim prije što su 2022-2024. godina bile godine veoma jakog napada naročito na području Ulcinja i Bara, a 2023. i 2024. je zabilježena pojava C. capitata u većoj brojnosti u lokalitetima u okolini Podgorice sa značajnim štetama na mandarini.   

Savjetujemo da se kao preventivna mjera (naročito u okućnicama i malim, mješovitim voćnjacima koji predstavljaju idealnu sredinu za pojavu prvih simptoma napada), oko stabala smokve (a kasnije i ostalih voćaka-kako budu dozrijevale) u širini prečnika krošnje, postave i PVC folije ili sloj slame (debljine oko 25 cm) da bi se onemogućio ulazak larvi u zemljište iz eventualno napadnutih plodova. Takođe, obavezno je sakupljanje i uništavanje svih plodova sa sumnjivim simptomima napada (bez obzira o kojoj biljci domaćinu se radi - smokva, jabuka, japanska jabuka, mandarine, i ostali citrusi, iglica...) kako direktno sa biljke tako i odmah nakon eventualnog otpadanja plodova sa grane i prebacivanjem u plastične kese (npr. kesa za smeće) koja se zaveže i ostave na suncu najmanje 10 dana. Za ovo vrijeme, sve larve koje se nalaze u plodovima će uginuti. Druga je mogućnost je da se sakupljeni plodovi sa sumnjivim simptomima napada zakopaju u zemlju i prekriju sa najmanje 30 cm sloja zemlje. Takođe, u blizini plantažnih zasada citrusa ne bi trebalo da bude drugih biljaka domaćina (naročito pojedinačnih stabala smokva i japanskih jabuka) koje ne podliježu redovnim mjerama redovne zaštite od prouzrokovača biljnih bolesti i štetočina.

Neophodna je i primjena mjera hemijske zaštite na početku fenofaze sazrijevanja plodova, odnosno u vrijeme kada oni postanu prijemčivi za napad. Prilikom odabira preparata obavezno treba voditi računa o karenci i dozvoljenom broju tretiranja u toku godine, sortimentu i fenofazi razvića plodova domaćina!

Preporučuju se insekticidi na bazi deltametrina, pirimifos–metila, spinosada, lambda-cihalotrina, tau-fluvalinata i acetamiprida na početku fenofaze sazrijevanja ploda, odnosno u vrijeme kada oni postanu prijemčivi za napad. Takođe, dobri rezultati se postižu primjenom hidroliziranih proteina (atraktanata) metodom lokalizovanog tretiranja kada se ne tretira cijela krošnja, već samo dio krošnje. U ovom slučaju se insekticidu dodaje biljni proteinski mamac/atraktant (npr. Buminal). Tretiranjem dijela krošnje (poželjno na južnoj ekspoziciji) postiže se efekt privlačenja imaga u tretirane djelove krošnje (djelovanjem atraktanta) i njihovo suzbijanje usljed kontakta/izlaganja upotrijebljenom insekticidu. Napominjemo da mjere hemijske zaštite mogu imati zadovoljavajući efekat samo ukoliko se primjenjuju zajedno sa ostalim preporučenim nehemijskim mjerama. 

Ceratitis capitata se zbog svojih bioloških karakteristika smatra jednom od ekonomski najznačajnijih štetočina u svijetu. Tu se prije svega misli na izrazitu polifagnost, ekološku plastičnost (prilagođavanje hladnijim klimatima u odnosu na ostale vrste tropskih muva) izraženu visoku plodnost u uslovima koji pogoduju njenom razviću (misli se na raspoloživost plodova domaćina, sukcesivno sazrijevanje različitih biljnih vrsta, povoljne vremenske prilike, izostanak ili nepravovremene mjere zaštite). U takvim uslovima, a naročito kada nakon sušnih ljetnjih mjeseci (što je kod nas jul i avgust) u septembru i početkom oktobra dođe do povećanja vlažnosti vazduha usled ljetnjih/jesenjih padavina, za kratko vrijeme na izgled ‚‚mala brojnost'' populacije brojnošću ‚‚eksplodira'', dolazi do njenog naglog povećenja i shodno tome velikih šteta, što se naročito drastično ispoljava u odsustvu pravovremenih i odgovarajućih mjera suzbijanja.

Ono što napominjemo kao veoma značajnu i upozoravajuću činjenicu, koja dodatno potkrepljuje opasnost koju sa sobom nosi mediteranska voćna muva u zemljama u kojima je prisutna, je njeno širenje i pojava u novim područjima, a sve u skladu u sa veoma izraženim aktivnostima čovjeka (transport plodova kao najznačajniji način njenog širenja), ali i klimatskim promjenama.